من و روانشناسی

 الف) ویژگی های متأثَر از وراثت با پایه های شناخته شده ژنتیکی

آن دسته از صفات و ویژگی های موروثی را که شالوده های ژنتیکی شناخته شده ای دارند می توان به دو گروه تقسیم نمود:

1- ویژگی های فیزیکی و فیزیولوژیک: آمادگی برای بلند قدّی- کوتاه قدّی و وزن، شکل ظاهری صورت شامل خصوصیات بینی، لبها، دندان ها، رنگ چشم، نوع و رنگ مو، رنگ پوست و ... از جمله ویژگی های فیزیکی هستند که توسط ژن ها کنترل و تعیین می شوند. برخی از این صفات مانند رنگ چشم، نتیجه ترکیب نسبتاً ساده ژن ها هستند و بعضی دیگر همچون رنگ پوست توسط مجموعه ژن های بسیاری ساخته می شوند. اختلافات افراد در ویژگی های فیزیکی، به معنای اختلاف آنان در توانایی های بیولوژیک یا روانی نیست بلکه در درجه اوّل به منظور تشخیص و شناسایی افراد از یکدیگر چنین اختلافاتی توسط آفریدگار حکیم ایجاد شده است و در درجه دوّم، بعد اجتماعی و واکنش های دیگران نسبت به این ویژگی ها از اهمّیت روانشناختی برخوردار است چرا که برخورد و رفتار کودکان و بسیاری از بزرگسالان، نسبت به کسانیکه از ویژگی های غیر معمول برخوردارند با رفتار آنان با دیگران متفاوت است.

بعضی از نقص ها و بیماری های فیزیکی و فیزیولوژیک که منشأ زیستی و ژنتیک دارند نیز از راه توارث منتقل می شوند که از آن جمله می توان نقص بینایی، نقص شنوایی، نابهنجاری های استخوان بندی مانند لب شکری و کف پای صاف را نام برد. قابل ذکر است که اینگونه نقص ها می تواند صرفاً توسط عامل محیطی نیز به وجود آید ولی تنها هنگامی قابل انتقال ارثی است که بر کروموزوم ها تأثیر بگذارد و از این راه به نسل بعد منتقل گردد.

2- ویژگی های روانی: بیش از صد و پنجاه نقص ژنتیکی شناخته شده وجود دارد که به عقب ماندگی ذهنی می انجامد هر چند که خوشبختانه به ندرت بروز می کند. به عنوان نمونه، بیماری فنیل کتونوریا یکی از این بیماری هاست که برای اوّلین بار در سال 1934 به وسیله «فولینگ» توصیف شد و پایه های فیزیولوژیک آن با دقّت مورد بررسی قرار گرفت. بیماران مبتلا به این عارضه از تولید آنزیم لازم برای رشد طبیعی ناتوانند. بر اثر فقدان این آنزیم، مواد سمّی در بدن بیمار انباشته شده به سیستم عصبی وی آسیب می زند و سرانجام باعث عقب ماندگی ذهنی می شود. با تشخیص به موقع و اقدامات درمانی، این بیماری قابل علاج است.

ب) ویژگی های متأثّر از وراثت بدون پایه های شناخته شده ژنتیکی

1- ویژگی های فیزیولوژیک: برخی از ویژگی های فیزیولوژیک دوقلوهای همسان و غیر همسان با خواهران و برادران غیر دوقلو مقایسه شده است. از جمله سنّ شروع عادت ماهانه در خانم ها را می توان نام برد.

2- طول عمر: در مطالعه ای، تاریخ درگذشت دوقلوهایی که بعد از سنّ شصت سالگی فوت کرده بودند با یکدیگر مقایسه شده است. میانگین اختلاف طول عمر دوقلوهای همسان 9/26 ماه و دوقلوهای غیر همسان 3/78 ماه بوده است.

3- هوش: درباره انتقال هوش توسط عوامل ارثی، اتّفاق نظری میان صاحب نظران وجود ندارد. بعضی بر اساس نتایج آماری تست ها، به موروثی بودن هوش اعتقاد دارند و برخی دیگر، دلایل آنان را برای اثبات این ادّعا ناکافی می دانند.

4- ویژگی های شخصیت: مطالعات انجام شده این احتمال را تقویت می کند که لااقل در بخش هایی از شخصیت آدمی، اجزای وراثت پذیر وجود دارد.

5- آسیب های روانی: برخی آسیب های روانی با منشأ فیزیولوژیک، بیشتر از عوامل محیطی متأثر می شوند تا عوامل ارثی و زیستی. ولی بعضی از این آسیب ها نیز پایه های زیستی دارند و از راه توارث از نسلی به نسل دیگر منتقل می شوند. از آنجا که مکانیزم های خاصّ ژنتیکی که مسؤول این آسیب ها هستند یا زمینه ابتلا به آنها را آماده می کنند هنوز به درستی شناخته نشده اند و فرآیندهای زیست شیمیایی آنها روشن نیست، برای مطالعه آنها راهی جز تکیه بر مطالعات آماری در مورد میزان وجود این بیماری ها در خانواده ها و مقایسه دوقلوها، فرزند خوانده ها و ... وجود ندارد. مانند: داء الرقص هانتینگتون، بیماری سرخوش – افسرده و اسکیزوفرنی.